Gần đây mình và một người bạn tranh luận với nhau về một chuyện: “Việc 2 con người vô tình gặp nhau và tạo ra những điều có ý nghĩa sau đó”. Bạn mình bảo đó là ngẫu nhiên. Mình bảo đó là có duyên. Chúng mình không ai thuyết phục được ai, nhưng câu hỏi thì ở lại với mình mãi.
Sau nhiều ngày suy nghĩ về nó, mình thấy đây là chủ đề có sự giao thoa giữa cả tâm lý, khoa học, các hệ tư tưởng, nên mình thú thực cũng không biết xếp vào nhóm bài nào.
Ý tưởng phân tích của mình sẽ bắt đầu từ định nghĩa. Thật khó để tranh luận với nhau trong khi định nghĩa của mỗi người, hay cái hiểu của mỗi người về cùng một vấn đề là khác nhau.
Vậy, duyên là gì? Trong Phật học, gốc từ chữ 緣 trong Phật giáo (nhân duyên), nghĩa là điều kiện tụ hội để một kết quả xảy ra - và mối liên hệ để “những điều kiện” trở thành những hành động được lựa chọn sau đó.
Ví dụ hôm nay bạn gặp một người. Để hai người gặp nhau, phải có hàng trăm thứ cùng lúc xảy ra:
- Bạn phải đi đến nơi đó.
- Người ấy cũng phải ở đó.
- Hai người phải nhìn thấy nhau.
- Một người phải mở lời.
- Người kia phải đáp lại.
- Và cả hai phải đang ở một trạng thái đủ cởi mở để cuộc trò chuyện tiếp diễn.
Chỉ cần một mắt xích khác đi, có thể hai người đã không gặp nhau. Những điều kiện ấy kết hợp lại, ta gọi là duyên.
Còn khi nói về sự “ngẫu nhiên”. Ví dụ rất đơn giản.
Bạn đi cà phê và tình cờ ngồi cạnh một người. Hai người nói chuyện rồi quen nhau.
Ta đang nhìn ở góc độ nhân quả và xác suất:
- Bạn rảnh vào hôm đó
- Bạn chọn quán đó.
- Người kia cũng chọn quán đó.
- Hai người ngồi cạnh nhau.
- Không ai chủ động sắp đặt.
Không có kế hoạch trước. Đó là ngẫu nhiên.
“Ngẫu nhiên” và “duyên” đều mô tả những chuyện xảy ra không do mình chủ đích sắp đặt, nhưng chúng đứng trên hai cách nhìn thế giới khác nhau.
Hai khái niệm này thực ra có thể mô tả cùng một sự kiện, chỉ khác người kể. Gặp một người bạn cũ vào thời điểm bế tắc và được họ kết nối cho một công việc, mà sau đó nó trở thành sự nghiệp cả đời, có người cho là ngẫu nhiên, người tin vào duyên sẽ nói là có duyên. Không có bằng chứng nào phân xử được ai đúng, vì “duyên” là một niềm tin, không phải một giả thuyết kiểm chứng được. Điều đáng nói là niềm tin đó có tác dụng thực tế: người tin vào duyên thường trân trọng và chủ động vun đắp cơ hội hay mối quan hệ hơn, thay vì coi nó là chuyện tình cờ rồi để trôi. Còn người tin vào sự ngẫu nhiên, thì sẽ không bị phụ thuộc vào một viễn cảnh về “định mệnh” để rồi phụ thuộc vào kết quả hay kì vọng quá mức vào những gì đang đến. Đơn thuần nó chỉ là bài toán về xác suất.
Sau khi phân tích, mình không nghĩ mình cần chọn phe. Khi một việc gì đó xảy ra, mình tập coi nó là ngẫu nhiên, để không dán cho nó một câu chuyện ly kỳ nào cả. Khi nghĩ đến bước tiếp theo, mình thử coi nó là duyên, để trân trọng và không để cơ hội trôi qua. Hai cách nhìn không phải để tìm ra cái nào đúng, mà để không bị kẹt trong cách nhìn nào. Lần sau khi trao đổi với bạn mình, mình đã có góc nhìn mới. Còn bạn, bạn đang nhìn chuyện của mình bằng cách nào?