Chúng ta gọi một cuộc gặp là “duyên” gần như chỉ khi nhìn lại và thấy nó dẫn đến điều tốt. Hàng nghìn lần gặp người mà chẳng đi đến đâu thì không ai gọi là duyên hay ngẫu nhiên, chúng bị quên. Đây là thiên kiến nhìn lại (hindsight bias) cộng với việc chỉ thấy những trường hợp thành công (survivorship bias).
Thật tuyệt vời vì bài viết này ra đời sau bài “Duyên hay ngẫu nhiên” chỉ 2 ngày. Bài viết về “Duyên” thực sự rất duyên dáng khi là chủ đề có thể expand ra nhiều nội dung khác nhau dưới rất nhiều góc nhìn.
Mình đã nói về sự thao túng của não bộ đối với hành vi của con người và lý do các thiên kiến ra đời, nếu bạn còn nhớ, và nhân đây chúng ta sẽ đi sâu về thiên kiến để lý giải cho bài viết về Duyên đã bàn trước đó - nói riêng, và cho các hành vi trong đời sống con người - nói chung.
Hindsight bias - “Biết vậy ngay từ đầu rồi.”
Là xu hướng sau khi biết kết quả, ta cảm thấy kết quả đó vốn đã dễ đoán hoặc gần như chắc chắn xảy ra.
Ví dụ: Khi 2 người gặp nhau trên một chuyến xe muộn, và rồi họ nhanh chóng phát triển tình cảm và đi đến hôn nhân. Họ có thể nhìn lại một cuộc tình đẹp và kể rằng: họ biết là mình đã dành cho nhau ngay từ phút đầu tiên. Nhưng nếu cuộc tình đó thất bại, chính họ có thể đã không nhìn thấy điều đó rõ ràng đến thế.
Não chúng ta có xu hướng viết lại câu chuyện quá khứ để kết quả hiện tại trở nên hợp lý. Vì câu chuyên đã xảy ra nên chúng ta thường đưa ra kết luận và chắc mẩm là mình đúng, dramatic hóa câu chuyện như một “mối duyên” từ tiền kiếp.
Survivorship bias - “Nhìn những trường hợp thành công và quên những tình huống không thành.”
Là khi ta chỉ nhìn thấy những người/sự vật đã “sống sót”, mà quên mất những người đã thất bại và biến mất khỏi tầm nhìn.
Mình sẽ tìm lại một ví dụ rất hay để kể lại cho các bạn, đâu đó mình đã đọc về câu chuyện này nhiều năm trước:
Wait a minute.
Đây rồi, câu chuyện là thế này: “Hãy bọc giáp chỗ không có lỗ đạn”.
Trong Thế chiến II, nhóm thống kê của quân đội Mỹ nghiên cứu những chiếc máy bay ném bom trở về sau nhiệm vụ. Họ đánh dấu vị trí các lỗ đạn trên những chiếc máy bay sống sót. Và họ nhìn thấy một pattern đại khái như:
Cánh - thân máy bay - đuôi: rất nhiều lỗ đạn Động cơ - khu vực quan trọng: rất ít lỗ đạn.
Câu hỏi đặt ra: “Nếu chỉ được gia cố một số vị trí, nên đặt thêm giáp ở đâu?”
Cách suy nghĩ tự nhiên là: “Chỗ nào nhiều lỗ nhất → chỗ đó bị bắn nhiều nhất → gia cố chỗ đó.” tức là họ sẽ bọc giáp ở cánh, thân, đuôi máy bay.
Nhưng Abraham Wald nhìn dữ liệu theo một hướng khác. Ông nhận ra: Khoan. Chúng ta chỉ đang nhìn thấy những chiếc máy bay đã trở về.
Vì vậy : Nơi có nhiều lỗ đạn trên máy bay sống sót không nhất thiết là nơi nguy hiểm nhất. Thậm chí, nó có thể cho chúng ta biết: “Đây là nơi máy bay có thể bị bắn mà vẫn sống sót.“ - nó hoàn toàn ngược lại so với logic ban đầu. Và họ chọn khu vực ít lỗ đạn nhất để bọc giáp, bởi đơn giản một khi khu vực đó trúng đạn - những chiếc máy bay không thể trở về.
Đó chính là survivorship bias.
Trong câu chuyện về duyên, 1 sự vật - con người còn sống sót - tồn tại đến cuối hành trình sẽ được kể lại như một công thức của sự thành công. 99 câu chuyện tương tự cũng xảy ra như vậy nhưng không đi đến kết quả mong muốn sẽ bị lãng quên sau nhiều giấc ngủ (không) ngon.
Đây cũng chỉ là một góc phản tư của mình để nhìn nhận “Duyên” dưới góc nhìn tâm lý học não bộ. Nhưng mình không kết luận mọi thứ chỉ là “ngẫu nhiên” và các kịch bản khác là do não bộ tự diễn giải. Bài tới mình sẽ phản tư tiếp tính “Ngẫu nhiên” dưới góc nhìn vật lý học lượng tử. Mời bạn đón đọc nhé!